İçeriğe geç
Doğa Keşifleri

Dünyanın Tavanını Ortaya Çıkarmak: Üst İndus Havzasının Bütünleşik ve Geliştirilmiş Jeomorfometrik Değerlendirmesi

Dünyanın Tavanını Ortaya Çıkarmak: Üst İndus Havzasının Bütünleşik ve Geliştirilmiş Jeomorfometrik Değerlendirmesi

Özet

Üst İndus Havzası (UIB), aşırı topoğrafik heterojenlikle karakterize edilir; bu da hidrolojik ve tehlikeyle ilgili modellemeler için güvenilir bir jeomorfometrik karakterizasyonu zorunlu kılar. Ancak, yaygın olarak türetilen arazi parametreleri arasındaki istatistiksel ve fonksiyonel fazlalık, çoklu kolineerlik ve gereksiz model karmaşıklığına yol açabilir. Bu çalışmada, 30 metrelik Shuttle Radar Topografi Misyonu (SRTM) dijital yükseklik modeli (DEM) verilerinden türetilen yedi jeomorfometrik parametre—yani yükseklik, eğim, rölyef, pürüzlülük, yönelim, tepe gölgesi ve bir drenaj indeksi (DI)—arasındaki fazlalığı tespit etmek, değerlendirmek ve düzeltmek için nicel bir çerçeve geliştiriyoruz. Parametre bağımlılığını ölçmek ve yalın bir arazi temsili oluşturmak için Pearson korelasyonu, uzamsal otokorelasyon, varyans şişirme faktörü (VIF) ve temel bileşenler analizi (PCA) kullanıldı. Sonuçlar, eğim ile drenaj indeksi arasında güçlü bir negatif korelasyon (r = −0.76), rölyef ile pürüzlülük arasında neredeyse mükemmel bir pozitif korelasyon (r = 0.983) ve yönelim ile tepe gölgesi arasında güçlü bir negatif korelasyon (r = −0.60) olduğunu göstermektedir. VIF analizi ayrıca rölyef ile pürüzlülük (VIF ≈ 29.2–42.2) ve eğim ile drenaj indeksi (VIF ≈ 4.9–9.0) arasında önemli çoklu kolineerlik olduğunu doğrulamıştır. Buna karşılık, küresel Moran’s I değerleri −0.005 ile 0.006 arasında değişmiş ve p-değerleri 0.3467–0.6638 olarak bulunmuş olup, istatistiksel olarak anlamlı bir küresel uzamsal otokorelasyon olmadığını göstermektedir. PCA, yedi orijinal parametreyi beş ortogonal bileşene indirgemiş, boyutsallıkta %28.6’lık bir azalma sağlarken varyansın yaklaşık %95’ini korumuştur; bileşenler arası maksimum korelasyon yalnızca 8.6 × 10−8 olmuştur. PC1 varyansın %29.2’sini açıklamış ve arazi engebeliliği ile rölyef yoğunluğunu temsil etmişken, PC2 %28.0’lik varyansı açıklamış ve drenajla ilgili arazi organizasyonunu temsil etmiştir; PC3 ise %22.9’luk varyansı açıklamış ve eğim yönelimi ile aydınlatmayı temsil etmiştir. Yükseklik ağırlıklı olarak PC4’te izole edilmiş (yük = 0.989), bu da onun farklı topoğrafik katkısını doğrulamıştır. Önemli bir şekilde, PCA tabanlı Random Forest modeli, yedi parametreli modele kıyasla tahmin performansını iyileştirmiş; belirleme katsayısını (R2) 0.94’ten 0.99’a çıkarmış, kök ortalama kare hatayı (RMSE) 110.58’den 67.04’e, ortalama mutlak hatayı (MAE) 58.57’den 25.51’e ve ortalama mutlak yüzde hatayı (MAPE) %1.549’dan %0.680’ye düşürmüştür. Bu sonuçlar, PCA’nın temel arazi bilgilerini korurken jeomorfometrik fazlalığı ortadan kaldırmak için etkili bir yöntem olduğunu ve UIB’de gelecekteki hidrolojik, jeomorfolojik ve tehlike modellemeleri için sağlam ve yalın bir topoğrafik temel oluşturduğunu göstermektedir.

Öne Çıkan Noktalar

    Üst İndus Havzası’nın (UIB) yedi temel jeomorfometrik parametresini analiz etmek için SRTM DEM verileri kullanıldı.

    Eğim–drenaj ilişkisi negatif bir korelasyon (r = −0.76) göstererek algoritmik bağımlılığı doğrularken, rölyef–pürüzlülük ilişkisi neredeyse mükemmel bir pozitif korelasyon (r = 0.983) sergileyerek fonksiyonel eş anlamlılığı kanıtlamaktadır.

    PCA, yedi fazlalık parametreyi beş korelasyonsuz bileşene indirgemiş ve varyansın %95’ini korumuştur.

    PC1 (%29.2), rölyef, pürüzlülük ve eğimden eşit katkı alan entegre bir “Arazi Engebelilik İndeksi”ni temsil etmektedir.

    PC2 varyansın %28.0’ini yakalamış, PC3 ise “eğim yönelimi” olarak karakterize edilen varyansın %22.9’unu açıklamıştır.

    1 Giriş

    Üst İndus Havzası (UIB), önemli bir hidrolojik ve jeomorfik birim olarak, batı Himalaya sıradağlarının dağlık yüksek arazilerinden, Karakurum ve Hindu Kuş dağlarından oluşur (Bookhagen ve Burbank, 2010; Mukhopadhyay ve Khan, 2014; Ougahi ve diğerleri, 2022; Ougahi ve Rowan, 2025). Asya’nın en büyük nehrinin ana kolu olarak UIB, Pakistan ve Hindistan’ın bazı bölgelerinde tarım, hidroelektrik ve ekolojiye destek de dahil olmak üzere milyonlarca insan için kritik bir su kaynağıdır (Immerzeel ve diğerleri, 2010; Lutz ve diğerleri, 2014; Ougahi ve Rowan, 2025).

    UIB’nin jeomorfik imzası, aşırı topoğrafik heterojenlikle tanımlanır; burada dünyanın en yüksek zirvelerinden bazıları, derin vadiler ve geniş buzul sistemleri bulunur. Bunlar, Hint ve Avrasya levhaları arasındaki devam eden kıta–kıta çarpışmasının ürünleridir (Hewitt, 2007; Sam ve diğerleri, 2018; Seong ve diğerleri, 2009; Clift ve Blusztajn, 2005; Guo ve diğerleri, 2017; Zeitler ve diğerleri, 2001). Bu aktif dağ oluşumu, hızlı yükselme ve yoğun erozyona yol açarak araziyi iklimsel değişkenliğe ve buzul gölü patlama selleri (GLOF’lar) ile katastrofik heyelanlar da dahil olmak üzere jeomorfik tehlikelere karşı son derece savunmasız hale getirmektedir (Hewitt, 2005; Richardson ve Reynolds, 2000). Bu nedenle, bu arazinin şeklini ve oluşum mekanizmasını bilmek sadece akademik bir çaba değil, aynı zamanda su kaynaklarının sürdürülebilir yönetimi, tehlike riskinin azaltılması ve uzun vadeli arazi değişiminin anlaşılması için de bir ön koşuldur (Kääb ve diğerleri, 2015; Li ve diğerleri, 2022; Bolch ve diğerleri, 2012).

    Bu bağlamda, küresel ölçekte jeomorfometrik fazlalık (arazi türevleri arasındaki istatistiksel örtüşme), uzamsal modellemede boyutsallığı azaltırken karşılaşılan bilinen bir sorundur (Bilewu ve diğerleri, 2015). Himalayalar’daki bölgesel çalışmalar arazi formu sınıflandırması için ASTER ve Shuttle Radar Topografi Misyonu’nu (SRTM) kullanmış olsa da (Dash ve diğerleri, 2013; Prasannakumar ve diğerleri, 2011), UIB için havza ölçeğinde parametre fazlalığının spesifik bir nicelleştirmesi eksiktir. Çoğu çalışma, arazi parametrelerini bağımsız değişkenler olarak ele alarak matematiksel bağımlılıkları (örneğin, tepe gölgesinin eğim ve yönelime bağımlılığı) veya fonksiyonel eş anlamlılığı (örneğin, rölyef ve pürüzlülük) hesaba katmamaktadır.

    Temel Bulgular ve Genel Değerlendirme

    Tahmin modelleme sonuçları, fazlalık düzeltmesinin değerine dair ek kanıtlar sunmaktadır. Yedi orijinal parametreye dayanan Random Forest modeli R2 = 0.946, RMSE = 110.58, MAE = 58.57 ve MAPE = %1.549 elde ederken, beş bileşenli PCA modeli R2 = 0.995, RMSE = 67.04, MAE = 25.51 ve MAPE = %0.680 elde etmiştir. Sonuç olarak, PCA R2’yi 0.049 artırmış ve RMSE, MAE ve MAPE’yi sırasıyla yaklaşık %45.1, %54.1 ve %56.1 oranında azaltmıştır. Bu iyileşme, fazlalık bilgilerin kaldırılmasının tahmin yeteneğini azaltmadığını, aksine ortogonal temsilin temel jeomorfometrik yapıyı daha verimli ve kararlı bir şekilde yansıttığını göstermektedir.

    Genel olarak, bulgular UIB arazisinin potansiyel olarak fazlalık içeren yedi arazi parametresi yerine beş korelasyonsuz temel bileşen kullanılarak daha yalın bir şekilde temsil edilebileceğini göstermektedir. Ortaya çıkan çerçeve, sonraki hidrolojik, jeomorfolojik, erozyon ve tehlikeyle ilgili modellemeler için matematiksel olarak tutarlı bir temel sağlar. Ancak, mevcut analiz SRTM kaynaklı arazi bilgilerine dayanmaktadır ve bu nedenle DEM kaynağındaki belirsizliği veya fazlalık örüntülerinin uzamsal çözünürlüğe olan duyarlılığını doğrudan ölçmemektedir. Gelecekteki çalışmalar, birden fazla DEM ürününü karşılaştırmalı, farklı uzamsal ölçeklerde ve alt havzalarda fazlalığı değerlendirmeli ve indirgenmiş parametre setini sonuç odaklı hidrolojik ve tortul modellerle entegre etmelidir. Bu tür genişletmeler, çerçevenin aktarılabilirliğini güçlendirecek ve Üst İndus Havzası’ndaki yüksek dağlı havza değerlendirmesi ile sürdürülebilir su kaynağı ve tehlike yönetimi için faydasını artıracaktır.

    Beyanlar

    Üretken Yapay Zeka Beyanı

    Yazar(lar), bu makalenin oluşturulmasında üretken yapay zekanın kullanılmadığını beyan etmiştir.

    Bu makaledeki şekillerin yanında sağlanan herhangi bir alternatif metin (alt metin), Frontiers tarafından yapay zeka desteğiyle oluşturulmuştur ve doğruluğu sağlamak için makul çabalar gösterilmiş, yazarlar tarafından mümkün olduğunda incelenmiştir. Herhangi bir sorun tespit ederseniz, lütfen bizimle iletişime geçin.

    Yayıncının Notu

    Bu makalede ifade edilen tüm iddialar yalnızca yazarlara aittir ve yazarların bağlı olduğu kuruluşların, yayıncının, editörlerin ve hakemlerin görüşlerini yansıtmak zorunda değildir. Bu makalede değerlendirilebilecek herhangi bir ürün veya üreticisi tarafından yapılabilecek herhangi bir iddia, yayıncı tarafından garanti edilmez veya onaylanmaz.

    Özet

    Anahtar Kelimeler

    Jeomorfometrik analiz, çoklu kolineerlik, istatistiksel arazi analizi, sürdürülebilir su kaynakları yönetimi, Üst İndus Havzası

    Atıf

    Khan S, He W, Ramsey T, An M ve Khan M (2026) Dünyanın çatısını ortaya çıkarmak: Üst İndus Havzasının entegre ve geliştirilmiş jeomorfometrik değerlendirmesi. Front. Earth Sci. 14:1920929. doi: 10.3389/feart.2026.1920929

    Alındı

    26 Haziran 2026

    Revize edildi

    29 Ağustos 2026

    Kabul edildi

    14 Eylül 2026

    Yayınlandı

    16 Kasım 2026

    14 – 2026

    Arianna Pesci, Ulusal Jeofizik ve Volkanoloji Enstitüsü (INGV), İtalya

    Vedat Avci, Bingöl Üniversitesi, Türkiye

    Suprakash Pan, Haringhata Mahavidyalaya, Hindistan

    © 2026 Khan, He, Ramsey, An ve Khan.

    Bu, Creative Commons Atıf Lisansı (CC BY) şartları altında dağıtılan açık erişimli bir makaledir. Orijinal yazarların ve telif hakkı sahiplerinin belirtilmesi ve bu dergideki orijinal yayına kabul edilen akademik uygulamalara uygun olarak atıfta bulunulması koşuluyla, diğer platformlarda kullanılması, dağıtılması veya çoğaltılmasına izin verilir. Bu şartlara uymayan hiçbir kullanım, dağıtım veya çoğaltma izni verilmemektedir.

    *Yazışma: Shehzad Khan, shehzadildar@ctgu.edu.cn; Weijun He, weijunhe@ctgu.edu.cn

    Bu makalede ifade edilen tüm iddialar yalnızca yazarlara aittir ve yazarların bağlı olduğu kurumların, yayıncının, editörlerin veya hakemlerin görüşlerini yansıtmak zorunda değildir. Bu makalede değerlendirilebilecek herhangi bir ürün veya üreticisi tarafından yapılabilecek iddialar, yayıncı tarafından garanti edilmez veya onaylanmaz.

    Frontiers | Unveiling the roof of the world: an integrated and enhanced geomorphometric assessment of the Upper Indus Basin
    Frontiers | Unveiling the roof of the world: an integrated and enhanced geomorphometric assessment of the Upper Indus Basin
    İlginizi Çekebilir: Suudi Arabistan’ın Kurak Bölgelerindeki Düzenli Depolama Kirliliği ve Çevresel Riskleri Üzerine Jeolojik Faktörler: Hidrojeolojik, Jeofiziksel, Jeokimyasal ve Uzaktan Algılama Kanıtlarına Eleştirel Bir İnceleme →
    Kaynak: Frontiersin ↗

    İlgili saha rehberleri